|
De cijfers tussen haakjes verwijzen naar de
repetitiecijfers in de bladmuziek.
|
|
1. Requiem aeternam |
|
Inleiding bij Introïtus-Kyrie
en Anthem
for Doomed Youth.
Het eerste deel van
het War Requiem heeft de traditionele liturgische vorm
Introïtus-Kyrie.
De
Introïtus
bestaat uit het psalmvers Te decet hymnus
(boys), voorafgegaan en afgesloten door de antifoon Requiem
aeternam dona eis, Domine (koor).
Britten heeft
echter tussen Introïtus
en Kyrie
het sonnet
Anthem for Doomed Youth
van Owen geplaatst
waardoor deze vorm ontstond:
-
Requiem aeternam dona eis Domine
(antifoon) - Te decet hymnus
(psalmvers) - Requiem aeternam
(antifoon).
-
Anthem for Doomed
Youth
-
Kyrie.
|
|
Introïtus
koor:
Requiem aeternam
dona eis, Domine,
et lux
perpetua luceat eis.
(4 Esdras 2,
34-35)
|
Introïtus
koor:
Geef hun, Heer, de
eeuwige rust
en doe een
voortdurend licht over hen schijnen.
|
|
boys:(3)
Te decet
hymnus*, Deus in Sion,
et tibi
reddetur votum in Jerusalem;
exaudi
orationem meam, ad te omnis caro veniet.
(Psalm 65)
|
boys:
U komt de lofzang
toe, Heer in Sion,
en voor U wordt de
gelofte in Jerusalem vervuld:
verhoor mijn gebed
tot U komt al wat leeft.
|
|
koor: (7)
Requiem aeternam
dona eis Domine.
(volgende mistekst:
Kyrie)
|
koor:
Geef hun, Heer, de
eeuwige rust
|
| |
|
|
Toelichting bij de tekst van de
Introïtus.
De mis begint als de
celebrant van de sacristie naar het altaar loopt. Tijdens deze
zogenaamde Introïtus
(L: opkomst) zong men oorspronkelijk een psalm, later slechts een
psalmvers dat werd voorafgegaan en afgesloten door een zogenaamde
antifoon
(´omlijstingsgezang´). In de requiemmis een psalmtekst ontleend aan
psalm 65: 2 (64: 2):
tibi (silens laus) Deus in Sion et tibi reddetur
votum.- U
gewijd zij (stilte) en lofzang, o God die woont op de Sion.
De antifoontekst is
waarschijnlijk afkomstig uit het apocriefe boek Esdras.
De
muziek - Requiem
aeternam.
Het War Requiem begint symfonisch: de muzikale beweging komt vanuit
het orkest, dat onheilszwangere melodieën
speelt. Hoewel de melodieën zich vrij door vele toonsoorten bewegen
begint het War Requiem in d-klein.
Koor en orkest zijn gescheiden
werelden: het orkest (War)
zwijgt als het koor zingt (Requiem).
Ook in de ritmiek zijn koor en orkest gescheiden werelden.
Het koor zingt slechts
conventionele zestienden, trioolachtsten en achtsten, terwijl de
ritmiek van het orkest
zonder uitzondering wordt
gekenmerkt door rusteloze kwintolen.
|
 |
|
Twee buisklokken zijn de meest
opvallende klank in het orkest .
Het onbestemde
interval fis-c dat zij laten horen zal door het koor wordt
overgenomen en is het belangrijkste interval van het hele War
Requiem. Als bouwsteen zal het veel delen van het War Requiem
bepalen. Brittenn sluit in het gebruik van dit dissonante interval
dat de middeleeuwers al diabolus in
musica (de
duivel in de muziek) noemden aan bij de romantische traditie. Ik
noem één voorbeeld: de
Danse Macabre van Saint-Saëns.
De symboolwaarde van deze dissonant is onheil en conflict, in
dit geval zo men wil de onverenigbaarheid van twee werelden.
De
muziek - Requiem
aeternam.
Alle melodieën
van het kinderkoor zijn bepaald door de tritonus c-fis. Zij
maken om beurten de gang van beginnoot c naar slotnoot fis en
andersom van fis naar c. Hoewel de melodieën
zijn opgebouwd uit kleine archaïsche kernen die aan het gregoriaans
doen denken zijn ze atonaal: een tonaal steunpunt ontbreekt.
Voor de begeleidende akkoorden geldt eenzelfde
karakteristiek. Het grote en kleine drieklanken die zeer zijn
conventioneel klinken maar zij vormen in feite een atonale
12-toonsreeks F-D-Es-cis-E-Fis-b-a-gis-Bes-g-C. Bij Bach zou men
deze 12-tonigheid zien als een symbool voor de totaliteit (de
almacht van God) maar hier kan men beter spreken van pan-chromatiek.
Britten gebruikt alle 12 tonen, misschien ook met een welluidende
knipoog naar het 12-toonssysteem van Schönberg.
|
 |
|
Inleiding bij
Anthem for Doomed Youth.
Na de hymne voor
'God in Sion' (Te decet hymnus)
uit de
gezongen mis
is de voorzetting met een gedicht
dat Anthem
(Anglicaanse religieuze compositie voor koor) heet zeer verrassend.
De buisklokken die
tijdens het gehele koorgedeelte Requiem
aeternam klonken blijken nu vooruit
te wijzen naar de eerste regel van Owens sonnet: What
passing-bells (doodsklokken)
for these who die as cattle? Daardoor
lijkt het alsof de tenorsolist commentaar levert op het klokgelui
tijdens de Introïtus.
|
|
tenor:
(9)
(Anthem*
for Doomed Youth,
1917) (1)
1
What passing-bells*
for these who die as cattle?
2 Only
the monstrous anger of the guns.
3 Only
the stuttering rifles' rapid rattle
4 Can
patter out their hasty orisons*.
5 No
mockeries* now from prayers or bells;
6 Nor
any voice of mourning save the choirs, –
7 The
shrill, demented choirs of wailing shells;
8 And
bugles* calling for them from sad shires*.
9 What
candles may be held to speed* them all?
10 Not
in the hands of boys but in their eyes*
11
Shall shine the holy glimmers of goodbyes.
12 The
pallor* of girls' brows shall be their pall*;
13
Their flowers the tenderness of patient minds,
14 And
each slow dusk a drawing-down of blinds*.
(volgende gedichten:
2
3
4
5
6
7
8
9)
|
tenor:
(Anthem for Doomed Youth,
1917)
Welk klokgelui voor
die beestachtig doodgaan?
Slechts van kanonnen monster-gruw’lijkheden.
Slechts gewerenstotters kunnen voorgaan
In haastig uitgepruttelde gebeden.
Voor hen geen klokkenluiders of prelaten,
Noch elke rouwmuziek behalve koren, –
’t Bizarre koor van gillende granaten;
Van trieste akkers roepen hoorns naar voren.
Welk kaarslicht is
er dat hun afgang aankleedt?
Niet in jongenshanden, in hun ogen
Glinstering van afscheid afgebogen.
De bleke meisjesblikken zijn hun lijkkleed;
Hun bloemen van verstilde teerbeminden,
En elke schemering gesloten blinden.
|
Verwoeste kerk. W.O.II
|
Geimproviseerde kerk
aan het front. W.O.I
|
Toelichting bij
Anthem
for Doomed Youth.
In het octaaf van
het sonnet wordt verwezen naar de klanken van een kerkelijke
uitvaartritueel, maar ze worden allemaal van een vraagteken voorzien
of afgewezen:
passing-bells?, no
orisons, no prayers, no voice of mourning, no choirs.
Er zijn slechts hasty orisons
(haastige
begrafenisgebeden) in een context van machinegeweren:
the monstrous anger of the guns
en
the stuttering
rifles' rapid rattle. Owen zegt het
nog eens expliciet:
no prayers nor bells.
De enige koren op de begrafenis van
de gedoemde jeugd zijn schrille, krank-zinnige koren van huilende
granaatscherven:
The
shrill, demented choirs of wailing shells.
Op het
slagveld is geen
Engels kerkkoor dat voor de dode soldaat een
prachtige Anthem
zingt. Nu hebben wij ook een
mogelijke verklaring voor de titel van het gedicht:
de
dichter zingt voor de soldaten de Anthem die zij op hun begrafenis
moeten ontberen.
Inmiddels leidt Owens anticlericale sonnet, dat de
noodzaak van kerkelijke requiemmis afwijst, tot de paradoxale
situatie dat in het nog maar net begonnen War Requiem de noodzaak
van de onderneming wordt ontkend. Daarmee zet Britten de toon van de
hele compositie: wij kunnen spreken van tragische ironie.
*4
orisons:
luid uitgesproken gebeden.
*5 mockeries:
grappen met een beledigend karakter
*8
shires: Engelse
provincies (counties). Soldaten uit een bepaalde streek zaten vaak
samen in een regiment dat de naam van hun provincie droeg.
*9 speed: destijds
gebruikelijk woord voor een afscheidsgroet aan reiziger, zoals
Godspeed
voor een reis.
*10
Not in the hands of boys but in
their eyes: het
enige wat heilig is voor Owen is de mens, het kerkelijk ritueel doet
hem niets. meer daarover
*12
pall:
het kleed over een kist of grafsteen.
*14 drawing down of
blinds: het
was (en is in sommige plaatsten nog steeds) de gewoonte om de
gordijnen van een huis dicht te doen als iemand die daar leefde is
gestorven - als teken van respect en als manier om de buurt mee te
delen wat er is gebeurd.
De
muziek.
De vorm het sonnet
(octaaf-sextet) wordt exact door Britten gevolgd in de muziek. In
het octaaf lijkt de dichter geobsedeerd door de geluiden van de
oorlog. In het orkest zijn naast de Mahleriaanse marsritmes de
schrille klanken van fluit en klarinet in
parallelle melodieën
(The shrill,
demented choirs of wailing shells).
In
het sextet spreekt de dichter niet meer over klanken maar roept hij
opeens beelden op. De muziek maakt hier ook de kentering die het
sonnet kenmerkt. Het heilige dat Owen ziet in het gelaat van 'de
jongens'
(Not
in the hands of boys but in their eyes Shall shine the holy glimmers
of goodbyes)
onderstreept Britten door de melodie van de 'boys'
(Te decet
hymnus) te
herhalen. Maar de klank is veranderd in het scherpe metalige geluid
van de violen die sul ponticello
(bij de kam) spelen. De holy glimmers
van de soldaten worden omgeven door macabere klanken.
|
| |
|
|
koor a capella
met buisklokken: (16)
Kyrie eleison.
Christe eleison.
Kyrie eleison.
Verder:
Dies
irae 1-4
Terug:
Requiem aeternam
|
Heer ontferm U.
Christus ontferm U.
Heer ontferm U.
|
|
Toelichting bij
Kyrie.
Het
Kyrie eleison
is een zeer oude tekst uit de beginjaren van het Christendom, toen
de voertaal van de kerk nog Grieks was. De traditionele vorm is
driedelig: Kyrie eleison –
Christe eleison - Kyrie eleison. Het
is een smeekbede om ontferming.
De muziek.
Het raadselachtig
mooie Kyrie voor koor a capella is van een aforistische kortheid: 10
maten, zonder tekstherhaling.
De drie zinnen
Kyrie eleison –
Christe eleison - Kyrie eleison
beginnen en eindigen alle met de
tritonus fis-bis behalve bij de totaal onverwachte slotwending
naar
F-groot die
als een
ontroerende
verlossing werkt.
vorige mistekst
Requiem volgende misteksten: Dies irae
|
| |
| 2. Dies
irae |
Het Laatste Oordeel.
Memling
|
Inleiding tot Dies irae.
De dramatische tekst
over het Laatste Oordeel stamt uit
de vroege 13e eeuw
en wordt wel toegeschreven aan Thomas van Celano. Het lange gedicht
bestaat uit 17 drieregelige coupletten en sluit af met een afwijkend
18e couplet, het Lacrymosa.
Door zijn eindeloze
ostinato van steeds weer dezelfde monotone versvoet (
- È
,
de zogenaamde
trochaeus) en
de rijmvorm
aaa-bbb-ccc etc. heeft het gedicht een obsederend karakter.
Het is bij
componisten sinds de barok gebruikelijk om dergelijke lange teksten
over verschillende muzikale nummers te verdelen. Daar was de kerk
niet blij mee omdat de liturgie vroeg om een integrale voordracht in
één
aaneengesloten compositie.
Britten heeft
overigens niet alle coupletten gebruikt en er 4 oorlogsgedichten
tussen geplaatst.
Op deze webpagina
zijn de 18 coupletten genummerd.
Quantus tremor est futurus,
Quando judex est venturus,
Cuncta stricte discussurus!
|
| |
|
koor:
1. Dies irae, dies illa, (17)
Solvet saeclum in favilla:
Teste David* cum Sybilla*.
2. Quantus tremor est futurus, (19)
Quando judex* est venturus,
Cuncta stricte discussurus!
3. Tuba* mirum spargens sonum (21)
Per sepulchra regionum
Coget omnes ante thronum.
4. Mors stupebit et
natura, (23)
Cum resurget creatura,
Judicanti responsura.
(volgende Dies irae
coupletten:
5-8
9-15
16-17
18)
(terug:
Requiem-1
Kyrie
)
|
Dag van toorn,
beruchte dag,
die de wereld tot as zal verteren,
naar de getuigenis van David en de Sybille.
Welk een schrik zal dan ontstaan,
wanneer de Rechter zal komen
om alles streng te oordelen!
De bazuin die een wonderbaarlijk signaal geeft
over de graven van de wereld
zal allen dagen voor de troon.
Dood en natuur
zullen verbijsterd staan,
wanneer elk schepsel
zal herrijzen om
rekenschap af te
leggen aan de rechter.
|
|
|
Tuba mirum spargens sonum.
De engelen blazen op hun bazuin en de doden rijzen op uit hun graf.
Perikopenbuch van
Hendrik II, 1002-14.
|
Toelichting bij
Dies irae 1-4.
* 1.
Teste David cum Sybilla:
deze curieuze tekst noemt in een adem koning David en de Sybille.
Met koning David wordt naar het boek Psalmen verwezen. Een groot
aantal psalmen werd al door de joden aan koning David toegeschreven.
Het 'getuigenis van David' (Teste David)
over het laatste oordeel vinden we in Psalm 50: 3-4,6 waarvan het
beeld zo overeenkomt met het Laatste Oordeel: Hij nadert,
God, ..., verterend vuur gaat voor Hem uit. Hij roept ... zijn volk
gaat Hij richten. ... De hemel meldt het: 'Hij zal recht doen. God
zelf is als richter verschenen.'
De Sibyllen waren heidense waarzegsters uit de oudheid die een
belangrijke rol hebben gespeeld in de de Christelijke traditie. Hun
uitspraken die onder andere de komst van Christus voorspelden en het
laatste oordeel beschreven zijn alleen bewaard gebleven in een serie
laatmiddeleeuwse handschriften uit de 13e tot 15e eeuw, de
Sibyllijnse Orakels. Als de
schrijver van het Dies irae naast David ook de Sibylle aanhaalt om
haar getuigenis van het laatste oordeel verwijst hij naar de
Sibyllijnse Orakels.
*2. judex: daarmee is
Christus bedoeld. Ook de joden geloofden dat de Messias zou
verschijnen voor het laatste oordeel.
*3. Tuba:
Waar Mozart in zijn Requiem voor de bazuin nog 1 trombone gebruikt
voor de bazuin gebruikt Verdi 4 extra trompetten naast de complete
kopergroep van 4 hoorns, 4 trompetten, 3 trombones en tuba en een
fameuze grote trom partij. Ook in het War Requiem is het koper
dominant aanwezig: 6 hoorns, 4 trompetten, 3 trombones en tuba met
onheilspellend slagwerk.
|
| |
|
|
Muziek.
Verdi overrompelt
der luisteraar in zijn Dies irae
vanaf de eerste maat met een apocalyptisch kabaal en gaat pas als de
tekst spreekt over de angst voor wat komen gaat (Quantus
tremor est futurus)
over op pianissimo. Britten koos
voor 'suspense' en een langzame opbouw: hij begint zacht en bereikt
pas fortissimo bij het Tuba mirum.
In de inleidende maten voor de solistische koperblazers worden vier
thema's (a-d) gebruikt die later het belangrijkste materiaal zullen
vormen in het aansluitende lied But I
Was Looking at the Permanent Stars.
Ze zullen daar worden besproken.
Net als Verdi
gebruikt Britten een uitgebreide kopergroep: 6 hoorns, 4 trompetten,
3 trombones en tuba met zware 'aard-bevingen' in het slagwerk.
(Muzikale inflatie: Mozart gebruikt in zijn Requiem voor de bazuin
maar 1 solo trombone). Het Dies irae
wordt metrisch getypeerd door een gescandeerde 7/4 maat (2+2+3), die
als Leitmotiv later in het War Requiem terugkomt:
|
|
Inleiding tot
The Next War.
Na de angst voor het Laatste Oordeel een roekeloze ontmoeting van
de soldaten met de
Dood die geen
Rex tremendae
majestatis is maar in eerste
instantie een vriendelijke collega.
|
| |
tenor
en bariton: (33)
(The
Next War) (3)
1 Out
there, we've walked quite friendly up to Death;
2 Sat down and eaten* with him, cool and bland,--
3 Pardoned his spilling mess-tins* in our hand.
4 We've sniffed the green thick odor* of his breath,--
5 Our eyes wept*, but our courage didn't writhe.
6 He's spat at us with bullets and he's coughed shrapnel.
7 We chorused* when he sang aloft; chorussed
8 We whistled while he shaved us with his scythe.
9 Oh, Death was never an enemy of ours!
10 We laughed at him, we leagued with him, old chum.
11 No soldier's paid to kick against his powers.
12 We laughed, knowing that better men would come,
13 And greater wars; when each proud fighter brags
14 He wars on Death--for Life; not men--for flags.
vorige:
1
2 volgende:
4
5
6
7
8
9
|
tenor en bariton:
(The
Next War)
Daar liepen wij heel
vriendelijk op naar de Dood;
Zaten met hem, aten met hem, koel, ontspanden –
Vergaven zijn geknoei van soep in onze
handen.
We roken zijn verdikte groene ademstoot, –
Onze ogen huilden, maar moed gaf niet prijs.
Hij braakte kogels naar ons en hij spoog
Met schroot. Wij zongen samen toen hij zong omhoog;
We floten toen hij ons scalpeerde met zijn zeis.
O, de Dood was niet wat wij het meest verachtten!
We lachten hem en daagden hem ook uit, als maten.
Geen man betaald te trappen tegen al zijn krachten.
Bewust van opvolging door betere soldaten,
Groter slagen, vechters met meer trots die lachen
Hem ten oorlog – Leven; niet voor hen – voor vlaggen.
|
| |
|
|
|
Toelichting bij
The Next War.
*
eaten with him:
eaten te verstaan als doden - de soldaten doden mensen net als de
dood mensen 'eet'.
3*
his spilling
mess-tins in our hand:
ook de soldaten hebben het etensgerei van de dood in hun handen
(geweren etc.)
4*
the green thick
odor: een
verwijzing naar gifgas, evenals 5.*
Our eyes wept
Muziek.
Een geagiteerde mars, een voortrazende galop, een dodendans met de
inferno-triolen die we kennen uit de laat-romantische orkestmuziek
(Liszt, Mahler). Marsritmes in de snare drum geven de scène
een militait karakter. De schrille klanken van piccolo en
hoge klarinet als tekstuitbeelding van We whistled while he
shaved us with his scythe.
7*
We chorused:
een muzikaal grapje. De zangers zingen eenstemmig (in koor) op het
woord chorused.
|
|
|
|
Inleiding tot
Dies irae 9-17.
Vrouwenkoor
(lyrisch): een smekend gebed tot Jezus om op de Dag des Oordeels
gespaard te blijven. Laat mij niet als bok naar de hel worden
gestuurd maar als schaap tot het paradijs mogen ingaan.
Mannekoor
(dramatisch): in het vooruitzicht van de helse vlammen -
ik bid U,
draag zorg voor mijn einde.
|
| |
koor:
Recordare (39)
alten-2:
9. Recordare Jesu pie,
Quod sum causa tuae viae:
Ne me perdas illa die.
+alten-1:
10. Quaerens me, sedisti lassus:
Redemisti crucem passus:
Tantus labor non sit cassus.
11*.
/..../
+sopranen-2:
12. Ingemisco, tanquam reus:
Culpa rubet vultus meus
Supplicanti parce Deus.
+sopranen-1:
13. Qui Mariam* absolvisti,
Et latronem exaudisti,
Mihi quoque spem dedisti.
14*
/..../
sopranen-1&2 en alten-1&2:
15. Inter oves locum praesta,
Et ab haedis me sequestra,
Statuens in parte dextra.
volgende Dies irae coupletten:
16-17
18
|
koor:
Recordare
alten-2:
Gedenk toch,
barmhartige Jesus,
dat ik de reden van Uw leven ben:
laat mij niet omkomen op die dag.
+alten-1:
Zoekend naar mij zit
gij vermoeid terneer
Gij hebt mij verlost door het kruis te lijden:
laat zulk een moeite niet vergeefs zijn.
11*. /..../
+sopranen-2:
Ik zucht als een
beklaagde;
schaamrood kleurt mijn gelaat:
spaar toch een smekeling, o God.
+sopranen-1:
Gij die Maria hebt
vrijgesproken
en de rover hebt verhoord,
Gij hebt ook mij hoop gegeven.
14* /..../
sopranen en alten:
Geef mij een plaats
tussen de schapen
en wil mij van de bokken verwijderd houden;
doe mij staan aan Uw rechterhand
|
| |
afbeelding Eva |
|
|
Toelichting bij Dies irae 9-15.
13*
Qui Mariam absolvisti:
hoewel vereerd en aanbeden als moeder Gods was ook Maria was
zondares, zij werd in de
late
Middeleeuwen vaak in een adem genoemd met de Eva van de zondeval.
15*
Deze strofe is een parafrase van een passage uit Matteus over het
laatste oordeel: Alle volkeren zullen voor
Hem
bijeengebracht worden en Hij zal
ze in twee groepen scheiden, zoals de herder een scheiding maakt
tussen
schapen en bokken.
(Matt.25: 32)
11* / 14* Britten
heeft de volgende Dies irae coupletten weggelaten:
11. Juste judex
ultionis, Donum fac remissionis, Ante diem rationis.
Rechtvaardige rechter der wrake, geef mij het
geschenk der vrijspraak vóór de dag van vergelding.
en 14. Preces meae non sunt dignae: Sed tu bonus fac benigne, Ne
perenni cremer igne. Mijn smeekbeden zijn het niet waard,
maar, goede Heer, wil er welwillend zorg voor dragen dat ik niet zal
verteren in het eeuwige vuur.
Het zijn die teksten
uit het gedicht waarin op de meest uitgesproken wijze wordt
gesproken over een wrakende God en de straffen van de hel.
Muziek.
Een door de
combinatie van tonaliteiten ingenieuze canon waarbij elke koorstem
een eigen couplet zingt. De hoge strijkers zwijgen. De orgelende
orkestklank wordt bepaald door de blazers, met de lage strijkers als
begeleiders met een swingende rumba-ritmiek.
|
| |
koor:
Confutatis
bassen: (45)
16. Confutatis maledictis,
Flammis acribus addictis:
Voca me cum benedictis
tenoren:
(46)
17. Oro supplex et acclinis
Cor contritum quasi cinis:
Gere curam mei finis.
bassen en
tenoren: (47)
Confutatis
maledictis &
Oro supplex et
acclinis
Laatste Dies
irae-couplet
18
terug:
1-4
5-8
9-15
|
koor:
Confutatis
bassen:
Als de verdoemden
veroordeeld zijn,
ten prooi aan felle vlammen,
roep mij dan bij de gezegenden.
tenoren:
Ik bidt U als een
smekeling,
terneergebogen, het
hart verteerd als as:
draag zorg voor mijn
einde.
bassen en
tenoren:
Als de verdoemden
veroordeeld zijn &
Ik bidt U als een
smekeling
|
|
Tekst.
De schrijver van het
Dies irae-gedicht heeft zijn beeld van de helse vlammen ontleend aan
de Openbaring van Johannes, waarin over het laatste oordeel wordt
vermeld:
Toen werden dood en onderwereld in de vuurpoel
geworpen. Dit is de tweede dood, de poel van vuur. En ieder wiens
naam niet stond in het boek des levens, werd geworpen in de poel van
vuur.
(Openb.20: 14-15).
De emotionele
afstand tussen de mis en de oorlog is vervaagd. Het visioen van de
hel en de oorlogsgruwelen roepen hetzelfde beeld op in een korte,
heftige operascène.
Muziek.
De muziek wordt
gekenmerkt door
een 5/4-maat en twee tegengestelde affecten: de
paniek voor de helse vlammen in de bassen en de smeekbeden van de
tenoren. De muzikale vorm (a-b-a+b) is eenvoudig: eerst bassen en
tenoren na elkaar en dan bassen en tenoren gelijktijdig.
|
|
Inleiding tot
On Seeing A Piece
of Our Heavy Artillery Brought into Action.
Na de angst voor het
verterend vuur van de hel de flammis acribus van de zware
artillerie, de hel op aarde en een vloek in het aangezicht van de
hemel.
|
| |
bariton
en kamerorkest (49)
orkest: 2 trompetten
(On
Seeing A Piece of Our Heavy Artillery Brought
into Action)
(4)
1 Be
slowly lifted up, thou long black arm,
2
Great Gun towering towards Heaven, about to curse;
5
Reach at that Arrogance which needs thy harm,
6
And beat it down before its sins grow worse.
13
But when thy spell be cast complete and whole,
14
May God curse thee, and cut thee from our soul!
vorige:
1
2
3
volgende:
5
6
7
8
9
|
bariton
en kamerorkest (49)
orkest: 2 trompetten
(On
Seeing A Piece of Our Heavy Artillery Brought
into Action
Word langzaam
opgeheven, arm zo lang en zwart,
Geschut dat op de Hemel richt, staat op het punt
Die arrogantie te vervloeken die ze tart,
En het op zonden groter wordend heeft gemunt;
Maar als uw spreuk zich heel en overal verspreidt,
Dat God u dan vervloekte, uit de ziel wegsnijdt!
|
| |
Wilfred
Owen:
Great Gun towering towards Heaven,
about to curse;
|
De 'Lange Max',
Duits kanon uit W.O.II.
|
| |
|
|
Toelichting bij
On Seeing A Piece of Our Heavy Artillery Brought
into Action.
Britten gebruikt maar 6 van de 14 regels uit het sonnet.
Muziek.
Kwintolen in de pauken en later de dreundende gong beelden het
inferno uit van een zware artillerieaanval. Uit het orkest klinken
steeds uit de verte de trompetten
van de Apocalyps met Dies
irae-motieven.
In het kamerorkest zijn de opstijgende toonladders een eenvoudige
tekstuitbeelding van
Be slowly lifted up, thou long black arm.
Ook tekstuitbeelding: de melodie
daalt
één keer na de tekst
And beat it down before its sins grow worse.
Net als
Verdi herhaalt Britten de eerste coupletten uit het
Dies irae,
vanzelfsprekend om muzikale (vormtechnische) redenen maar natuurlijk
ook om de vergelijking van het slagveld met het apocalyptische
visioen van het Laatste Oordeel te maken.
|
| |
koor: Dies irae
1. Dies irae, dies illa, (52)
Solvet saeclum in favilla:
Teste David cum Sybilla.
2. Quantus tremor est futurus, (53)
Quando judex est venturus,
Cuncta stricte discussurus!
|
Dag van toorn,
beruchte dag,
die de wereld tot as zal verteren,
naar de getuigenis van David en de Sybille.
Welk een schrik zal dan ontstaan,
wanneer de Rechter zal komen
om alles streng te oordelen!
|
| |
Wilfred Owen:
Always it woke him, even in France, Until this morning and this snow.
|
 |
| |
|
Inleiding tot
Lacrymosa en Futility.
Een groot contrast
tussen geloof en slagveld: de schuldige mens zal uit het stof
herrijzen, maar de dode soldaat kan zelfs door de vriendelijke zon
niet meer tot leven worden gewekt.
|
| |
|
|
| |
sopraan en koor:
Lacrimosa (54)
Lacrimosa dies illa,
Qua resurget ex favilla
Judicandus homo reus:
Huic ergo parce Deus.
|
sopraan en koor:
Tranenrijk is die
dag, waarop de
schuldige mens uit het stof zal herrijzen
om geoordeeld te worden.
Spaar hem dan, God.
|
| |
tenor en
kamerorkest:
(56)
(Futility)
(5)
1 Move him into the sun*—
2 Gently its touch awoke him once,
3 At home, whispering of fields unsown.
4 Always it woke him, even in France,
5 Until this morning and this snow*.
6 If anything might rouse him now
7 The kind old sun will know.
vorige:
1
2
3
4
volgende:
6
7
8
9
|
tenor en
kamerorkest:
(Futility)
Leg hem in de zon –
Eens wekte zijn zachte streling hem.
Thuis, fluisterend van onbezaaide velden.
Steeds wekte het hem, zelfs in Frankrijk,
Tot deze morgen, deze sneeuw.
Als iets hem nu zou roeren,
Zal de vriendelijke zon het weten.
|
| |
sopraan en koor:
(57)
Lacrimosa dies illa,
tenor:
8 Think how it wakes the seeds—
9 Woke once the clays* of a cold star.
10 Are limbs, so dear-achieved, are sides
11 Full-nerved, still warm, too hard to stir?
12 Was it for this the clay grew tall?
sopraan en koor: (58)
Qua resurget ex favilla
tenor:
12 Was it for this the clay grew tall?
sopraan en koor: (59)
Judicandus homo reus.
tenor:
13 - O what made fatuous sunbeams toil
14 To break earth's sleep at all?
|
sopraan en koor:
Tranenrijk is die
dag,
tenor:
Denk aan hoe het de
zaden wekt –
Wekte, eens, de klei van koude sterren
Zijn ledematen, liefgehad, zijn zijden
Vol nerven – warm nog – moeilijk te verroeren?
Was dit waarvoor de klei was grootgebracht?
sopraan en koor:
waarop de schuldige mens uit het stof zal herrijzen
tenor:
Was dit waarvoor de
klei was grootgebracht?
sopraan en koor:
om geoordeeld te
worden.
tenor:
– O wat deed malle zonnestralen tollen
En aarde’s slaap verkracht?
|
| |
|
|
|
Toelichting bij Futility.
Tegenover het beeld
van het laatste Dies irae-couplet waarin de schuldige mens voor het
Laatste Oordeel uit het stof zal verrijzen staat de wanhopige
onmacht uit Owens sonnet Futility
(nutteloosheid) om de dode (Full-nerved, still warm)
weer tot leven te brengen. Koestert de dichter de illusie dat de
dode slechts slaapt en door de zonnestralen weer gewekt zal worden?
Of concludeert hij op het slagveld dat God afwezig is en alleen de
zon als levensbrengende kracht bestaat?
|
*1
Move him into the sun
Als Owen hier naar
een bijbels beeld verwijst dan zou het kunnen gaan om het heidense
gebruik van zonaanbidders zoals in Jeremia 8:1-3:
1. At that time, saith the LORD, they shall bring out
the bones of the kings of Judah, and the bones of his princes, and
the bones of the priests, and the bones of the prophets, and the
bones of the inhabitants of Jerusalem, out of their graves: 2 And
they shall spread them before the sun, and the moon, and all the
host of heaven, whom they have loved, and whom they have served, and
after whom they have walked, and whom they have sought, and whom
they have worshipped: they shall not be gathered, nor be buried;
they shall be for dung upon the face of the earth.
*5
Until this morning and this snow.
* 9
Woke once the clays* of a cold star.
De zon die de dode klei tot leven brengt in plaats van de God uit
Genesis die de mens uit stof heeft geschapen:
And the LORD God formed man of the dust of the
ground, and breathed into his nostrils the breath of life; and man
became a living soul.
(Genesis 2:7, King James Version).
Muziek.
Owens sonnet wordt
drie keer als bij een refrein onderbroken door het Lacrimosa. Door
het
Lacrimosa zo te verweven met de scène
op het slagveld is de koorzang los van zijn oorspronkelijke
liturgische betekenis geraakt. Het is hier meer een algemeen
menselijke klaagzang. Britten laat overigens uit het refrein
een zin weg: Huic ergo parce Deus.
Spaar hem dan, God.
De gestorven soldaat
werd bij zijn Laatste Oordeel niet gespaard.
Het Dies irae-deel
wordt afgesloten door het koor a capella. Aangekondigd door de
passing-bells met de tritonus lost het conflicterende interval
fis-c-op in de reine kwint f-c.
|
| |
koor a capella
met klokken (60)
Pie Jesu Domine,
Dona eis requiem.
Amen. Amen.
|
koor a capella
met klokken
Barmhartige Heer
Jezus,
geef hun rust.
Amen. Amen.
|
| |
|
3. Offertorium.
Inleiding.
Het moet voor
Britten een aangename verrassing zijn geweest toen hij een gedicht
van Owen vond dat door het Abraham-motief een verbinding kon vormen
met de tekst Quam olim Abrahae
promisisti
uit het Requiem. Maar in de betekenis is enig verband tussen beide
teksten afwezig. Er is wel een enorm contrast. Waar de Requiemtekst
een smeekbede is dat de zielen van de gestorvenen naar het paradijs
mogen worden geleid blijkt aan het einde van Owens gedicht
dat de 20e
eeuwse Abraham anders handelde: the old man slew his son, And
half the seed of Europe, one by one.
Een lange 'scène'
die we het beste kunnen beluisteren als een grote AB-CDC-vorm. Na de
misgebeden van de jongens A (red de
zielen van de gestorvenen … opdat het dodenrijk hen niet verslinde)
en van het grote koor
B (laat de
heilige Michael hen leiden naar het paradijs)
volgt een uitbundig koornummer C (Quam olim Abrahae).
Na D Owens gedicht
The Parable of the Old Man and the Young
over de massaslachtingen uit W.O.I
volgt een spookachtige herhaling van C (Quam
olim Abrahae).
|
| |
|
|
| |
Boys I&II
I. Domine Jesu
Christe, Domine Rex gloriae
II. Libera animas
omnium fidelium defunctorum
de
poenis inferni, et de profundo lacu.
I. Domine Jesu
Christe, Domine Rex gloriae
II.
Libera eas de ore
leonis*,
ne absorbeat
eas tartarus,
ne cadant in
obscurum
I.
Jesu Christe
|
Boys I&II
I. Heer Jezus
Christus, Koning van de heerlijkheid
II. verlos de zielen
van alle overleden gelovigen
van de pijnen
van de hel en van de diepe poel.
I.
Heer Jezus Christus, Koning van de heerlijkheid
II. Bevrijdt hen uit
de muil van de leeuw
opdat het
dodenrijk hen niet verslinde,
noch dat zij
vallen in de duisternis:
I. Jezus Christus
|
| |
Toelichting bij
de Domine Jesu Christe.
*
Libera eas de ore leonis.
De redding uit de muil van de leeuw is een beeld uit het Oude
Testament. Zo lezen we in Psalm 21:21: salva me ex ore leonis
- bewaar mij voor de muil van de leeuw. Dit beeld wordt opnieuw
gebruikt in het Nieuwe Testament. Daar lezen we bij 2 Timóteus:
Dominus autem mihi adstitit et
confortavit me .... et liberatus sum de ore leonis.
- Maar de Heer heeft mij ter zijde gestaan en mij kracht gegeven
.... en ik werd verlost uit de muil van de leeuw.
(2 Timóteus
4:17).
Muziek.
Door het jongenskoor in twee
groepen te verdelen (een hoge groep en een lage) wist Britten een
zeer poëtische muzikale scène te creëren. De gebedsaanroep tot Jezus
in een stralende hoge ligging wordt gevolgd door de teksten over de
hel, de dood en de duisternis in een lage ligging.
Een grote spanning bereikt Britten
na een laatste aanroep Jesu Christe.
Door de stilte lijkt het alsof er geen antwoord komt.
|
Hellemuil met de links een engel die de poort
sluit.
Psalterium, Winchester, 1150/1160
|
|
|
| |
koor: (63)
Sed signifer sanctus Michael*
Repraesentet eas in lucem sanctam, |
koor:
Maar laat de banierdrager, de heilige Michael,
hen leiden naar het heilige licht, |
| |
Quam olim Abrahae*
promisisti
Et semini ejus.
|
Dat Gij eertijds aan
Abraham hebt beloofd
en aan zijn nageslacht.
|
| |
|
|
| |
De aartsengel
Michael vaart met een laken
vol zielen op naar
Christus.
Psalterium uit
Shaftesbury, Dorset, 12e eeuw.
|
'Abrahams schoot'.
Psalterium van de H. Lodewijk, 13e eeuw.
|
|
Toelichting bij
de Sed signifer sanctus
en Quam olim Abrahae.
*
Sed signifer sanctus Michael Repraesentet eas in
lucem sanctam. De aartsengel
Michaël kreeg in de vroegchristelijke wereld (vanaf ca.245) de
verchristelijkte eigenschappen van de Griekse god Hermes als
psycho-pompos
(zielebegeleider) van de gestorvenen: Hermes voerde ze naar de Hades,
Michaël naar de hemel, waarvan hij ook de bewaker is.
*
Quam olim Abrahae promisisti Et semini ejus.
Er staat nergens in
de bijbel dat God ooit aartsvader Abraham heeft beloofd dat de
aartsengel Michaël de zielen van de gestorvenen naar het Paradijs
zou dragen zoals deze tekst suggereert. Er is waarschijlijk sprake
van een vermening van een paar beelden.
De rol van Abraham
in deze tekst is ontleend aan de parabel van Jezus over Lazarus en
de rijke in het Lucas-evangelie:
Nu gebeurde het dat de arme stierf en door Engelen
in de schoot van Abraham werd gedragen.
(Luc. 16: 22).
Tertullianus (in
Adversus Macion,
ca. 207) meende dat
'er een ruimtelijk
begrip bestaat dat Abrahams' schoot genoemd kan worden, waarin de
zielen van alle mensen zullen worden ontvangen.... Het gaat hier
weliswaar niet om de hemel, maar om een ruimte boven deze aarde,
waar de zielen der rechtvaardigen lafenis (refrigerium)
zullen ontvangen tot alles bij de algemene verrijzenis zal worden
vervuld.'
|
| |
bariton: (69)
(The
Parable of the Old Man and the Young)
(6)
1 So Abram rose, and
clave the wood, and went,
2 And took the fire with him, and a knife.
3 And as they sojourned both of them together,
4 Isaac the first-born spake and said, My Father,
5 Behold the preparations, fire and iron,
6 But where the lamb for this burnt-offering?
7 Then Abram bound the youth with belts and straps,
8 And builded parapets and trenches there,
9 And stretched forth the knife to slay his son.
vorige:
1
2
3
4
5
volgende:
7
8
9
|
bariton:
(The
Parable of the Old Man and the Young)
En Abraham stond op, en hakte, ging,
En bracht met zich het vuur mee, en een mes.
En toen ze samen met zijn twee verbleven,
Sprak Isaak de oudste, zei, mijn Vader,
Zie hier de voorbereiding, vuur en ijzer,
Maar waar is het lam voor deze offers?
Toen bond Abraham de jongen vast,
En bouwde weringen en graven daar,
En hief het mes om daar zijn zoon te doden.
|
| |
bariton en tenor: (74)
10 When lo! an Angel called him out of heaven,
11 Saying, Lay not thy hand upon the lad,
12 Neither do anything to him, /.../
13 Behold, A ram, caught in a thicket by its horns;
14 Offer the Ram of Pride instead of him.
bariton:
(76)
15 But the old man would not so, but slew his son,
16 And half the seed of Europe, one by one.
|
bariton en tenor:
Toen riep een engel
tot hem uit de hemel,
Zeggend, sla de hand niet aan het kind,
Doe ook niets anders dat hem kwetst. En zie,
Een ram, die vastzat in het struikgewas;
Offer deze Ram der Trots, niet hem.
bariton:
Maar de oude man deed anders, reet vaneen
Zijn zoon, – en half Europa, één voor één.
|
| |
tenor,
bariton:
(77)
And half the seed of Europe, one by one.
boys:
Hostias
(77)
Hostias et preces
tibi Domine, laudis offerimus
tu suscipe pro animabus illis,
quarum hodie
memoriam facimus:
fac eas, Domine, de morte transire ad vitam.
Quam olim Abrahae promisisti et semini ejus.
|
tenor, bariton:
en de helft van
Europa’s nageslacht, één voor één.
boys:
Hostias
Offergaven en
lofgebeden, Heer, bieden wij U aan:
aanvaard ze voor de zielen van hen
die wij heden
gedenken:
doe hen, Heer, van de dood overgaan naar het leven.
Dat gij eertijds aan Abraham hebt beloofd en aan zijn nageslacht.
|
| |
koor:
(79)
Quam olim Abrahae
promisisti et semini ejus.
|
koor:
Dat Gij eertijds aan
Abraham hebt beloofd en aan zijn nageslacht.
|
| |
|
|
| |
Toelichting bij
The Parable of the
Old Man and the Young.
Wij spraken al over
het
Abraham-motief dat de verbinding vormt van de tekst
Quam olim Abrahae promisisti
uit het Requiem met Owens gedicht maar daar inhoudelijk niets mee te
maken heeft. Owens gedicht Parable of
the Old Men and the Young
is geen smeekbede dat de zielen van de gestorvenen
naar het paradijs zullen worden geleid (zoals God aan Abraham en
zijn nageslacht heeft beloofd), maar in eerste instantie een
parafrase
van Genesis 22 waarin verhaald
wordt hoe Abraham zijn zoon Isaäk wil offeren. God grijpt in zodra
hij weet dat Abraham hem zal gehoorzamen door een Engel te sturen
die zegt: Do not lay a hand on the boy, do not do anything to
him, waarop
Abraham in plaats van zijn enige zoon een ram offert.
|
Laurent de LaHire:
Abraham offert Isaak (1650)
|
Maar in Owens gedicht neemt het verhaal een cynische
wending. Het blijft in het gedicht onduidelijk of dezelfde engel ook aan
de oude man (de politieke en militaire machthebbers uit het Europa van
de Eerste Wereldoorlog) is verschenen.
But the old man would not so, but slew his son,
and half the seed of Europe, one by one.
Boven de
oorspronkelijke meldodie uit het eerste Quam olim Abrahae,
daaronder de omkering die
het tweede Quam olim Abrahae
domineert.
|
| |
Muziek.
Als na
Owens Parable
het Quam olim Abrahae
wordt herhaald is heeft de aanstekelijke uitbundigheid waarmee het
eerder werd gezongen plaatsgemaakt voor een spookachtige pianissimo:
koperblazers en strijkers spelen met demper en de muziekt dooft uit
als een visioen dat vervluchtigt.
Door
dit gedicht ontstond een Offertorium (offerdienst) met een pijnlijke
contrastwerking die tot nadenken stemt en vraagt om interpretatie.
Wat is de zin van die
offergaven en lofgebeden, en van de smeekbede dat de doden niet naar
de hel maar naar het heilige licht (van het paradijs) zullen worden
geleid als half Europa wordt afgeslacht? Vooral aan het eind van het
Offertorium als de jongens het Hostias
zingen wordt het contrast aangescherpt. Hun pure gezang wordt
geconfronteerd met de steeds weer herhaalde mededeling van de tenor
en de bariton:
half the seed of Europe, one by one.
|
Massagraven. Foto
uit
W.O.I.
|
| |
| |
4. Sanctus.
|
|
|
Inleiding tot Sanctus.
Het Sanctus is het
majesteitelijke Oudtestamentische visioen van zesvleugelige engelen
die Gods lof bezingen rondom Zijn troon. Wat een toeval dat Owen
daarna spreekt over de Chariot throne.
Het deel heeft een 'kettingvorm':
A. Sanctus; B.
Pleni sunt caeli et terra gloria tua;
C. Hosanna - Benedictus - Hosanna;
D. The End.
|
| |
sopraan: Sanctus:
(84)
Sanctus, Sanctus, Sanctus Dominus Deus Sabaoth.
koor: Pleni sunt coeli (85 )
Pleni sunt caeli et terra gloria tua
koor:Hosanna (87)
Hosanna in excelsis.
sopraan en koor: (89)
Benedictus qui venit in nomine Domini
koor: Hosanna (92)
Hosanna in excelsis.
|
sopraan: Sanctus:
Heilig, heilig,
heilig is de Heer, de God der Heerschare.
koor: Pleni sunt coeli
Vol zijn de hemel en
de aarde van Uw heerlijkheid.
koor:Hosanna
Hosanna in den hoge.
sopraan en koor:
Gezegend Hij die
komt in de naam des Heren.
koor: Hosanna
Hosanna in den hoge.
|
Toelichting bij Sanctus.
De tekst van het Sanctus (heilig) is afkomstig uit het bijbelboek
Jesaja 6,1-4. De imposante beschrijving van God op zijn troon, omringd
door door zesvleugelige engelen die zijn lof bezingen luidt aldus:
In het sterfjaar van Koning Uzzia zag ik de
Heer, gezeten op een hoge en verheven troon. De sleep van zijn mantel
vulde heel de tempel. Serafs stonden boven Hem opgesteld, elk met zes
vleugels: twee om het gelaat te bedekken, twee om de voeten te bedekken
, twee om te vliegen. Zij riepen elkaar toe: |
| |
Sanctus, Sanctus, Sanctus
Dominus Deus Sabaoth.
Pleni sunt caeli et terra
gloria tua
Hosanna in excelsis. Hosanna in den hoge. |
Heilig, heilig, heilig
is de Heer, de God der Heerschare,
Vol zijn de hemel en de aarde
van Uw heerlijkheid.
Hosanna in den hoge. |
| |
| |
Toelichting bij Benedictus.
Nauw met het Sanctus
verwant zijn Osanna en Benedictus. Zij vormen het slot van het
verhaal van de intocht van Jesus in Jerusalem (Matth. 21,1-9) aan
het einde van Zijn leven. Jezus nadert Jeruzalem op een ezel:
Zeer velen uit het volk spreidden hun mantels uit op
de weg, terwijl anderen de weg bedekten met twijgen, die zij van de
bomen hadden gesneden. De mensen die Hem omstuwden, jubelden:
Gezegend de Komende in de naam des Heren! Hosanna in den hoge.
Benedictus qui venit in nomine Domini.
|
"De intocht van Christus in
Jerusalem."(1305) Fresco. Padua. Giotto
|
| |
|
|
Muziek bij Sanctus, Benedictus en Hosanna.
De bijzondere
ceremoniële kleur als van een
gamelan-orkest verleent het slagwerk aan het begin van het Sanctus:
een crescenderende tremolo van vibrafoon, klokkenspel, 2 cymbale
antiques (kleine getemde bekkens), buisklokken en piano.
De sopraansolo is
bij de derde Sanctus-strofe
panchromatisch: alle 12 tonen van het octaaf klinken en worden bij
haar laatste Sanctus in de
omkering herhaald.
Het koorgebed
Pleni sunt caeli et terra gloria tua
is een van de meest curieuze episodes uit het hele War Requiem.
Britten heeft wel de toonhoogte en de duur van de tonen vastgelegd
maar de ritmiek van de tekst vrijgelaten. Hij schrijft voor:
chanting freely. Alle zangers in de
acht koorgroepen BBTTAASS hun tekst asynchroon, in een klankmassa
die piano begint en opstijgt tot grote hoogte in een overweldigend
fortissimo. Overigens is ook dit koorgedeelte panchromatisch.
In het Benedictus
zingt het koor tegen een ostinato van lage pizzicati van celli en
bassen archaïsche frases in parallelle
kwinten omspeeld door lange sopraanlijnen.
Het Hosanna is gecomponeerd in
een uitbundig D-groot en heeft een syncopische melodie die vele
toonsoorten aandoet en steeds uitwaaiert van eenstemmigheid naar een
grote drieklank:
|
| |
 |
De Aarde antwoordt,
maakte ik haar deelgenoot:
“Mijn vurig hart verkrimpt van pijn. ’t Is dood.
Mijn oude littekens zijn niet verhoogd,
Noch mijn titanentranen, zee, gedroogd.”
Wilfred Owen, vertaling: Gijs van Lieshout. |
| |
bariton:
(93)
(The
End) (7)
1 After the blast of lightning from the east*,
2 The flourish of loud clouds, the Chariot throne*,
3 After the drums* of time have rolled and ceased
4 And from the bronze west* long retreat is blown,
5 Shall Life renew these bodies? Of a truth
6 All death* will He annul, all tears* assuage?
7 Fill these void veins of Life again with youth
8 And wash, with an immortal water, Age?
9 When I do ask
white Age, he saith not so, —
10 "My head hangs weighed with snow*."
11 And when I hearken to the Earth she saith
12 My fiery heart sinks aching. It is death.
13 Mine ancient scars shall not be glorified
14 Nor my titanic tears, the sea, be dried."
vorige:
1
2
3
4
5
6
volgende:
8
9
|
bariton:
(The
End)
Na de bliksemflitsen
uit het oosten,
De bloei van luide wolken, uitgeraasd;
Nadat de Trommels van de Tijd vertroosten,
En het bronzen westen aftocht blaast,
Zijn deze lijken weer vol leven? Waarheid-
Dood zal Hij tenietdoen, tranen staven? –
Levensaders vullen met gejaagdheid,
En leeftijd in onsterf’lijk water laven?
Vraag ik het de witte Tijd, hij zegt:
“Mijn hoofd is door de zware sneeuw geknecht.”
De Aarde antwoordt, maakte ik haar deelgenoot:
“Mijn vurig hart verkrimpt van pijn. ’t Is dood.
Mijn oude littekens zijn niet verhoogd,
Noch mijn titanentranen, zee, gedroogd.”
|
| |
|
|
| |
Griekse vaas met een
chariot throne.
|
Omgevallen
Chariot throne uit de Eerste
Wereldoorlog.
|
|
Toelichting bij
The End.
In het sonnet
The End
vraagt de dichter zich af wie de doden weer tot leven zal kunnen
wekken. Hij gaat bij God en drie allegorische figuren te rade.
Life is daar niet toe in
staat - de vraag wordt niet eens beantwoord. En Gods bijbelse
aanspraken dat Hij de dood teniet kan doen voorziet de dichter van
een vraagteken. Kan God de lege aderen van de doden weeer met
jeugdig bloed vullen en het tijdsgewricht (age)
met levenswater schoonwassen? De dichter spreekt God niet aan - hij
concludeerde in dezelfde tijd aan het einde van A tear song
dat God has no ears.
De dichter spreekt alleen met Age,
het Tijdsgewricht, die zijn besneeuwde hoofd laat hangen en met
Earth
die antwoordt dat haar hart krimpt van de pijn, haar litttekens niet
zullen worden verheerlijkt en dat haar tranen, de zeeën,
niet zullen opdrogen.
Zeer fraai is de
manier waarop Owens beeld van de Chariot throne aansluit op het
bijbels visioen van Gods troon uit het
Sanctus. Het
beeld van the Chariot throne is afkomstig van de profeet Ezechiël.
Ook de vijfde en zesde regel
van het sonnet zijn een geparafraseerde bijbeltekst afkomstig uit de
Apokalyps. In hun oorlogscontext krijgen de geparafraseerde bijbelse
visioenen een betekenis die lijnrecht tegenover de oorspronkelijke
staat. Vergelijk de bijbelteksten met de
dichtregels.
*1
the blast of lightning from the east,
explosieve lichtflitsen uit het het oosten: het Duitse militaire
geweld. Eenzelfde maar nu expliciet naar Duitsland
verwijzende vergelijking van de oorlog met noodweer in Owens gedicht
'1914':
The foul tornado, centered at Berlin, is all over the
width of Europe whirled, ...
*2
The flourish of loud clouds, the Chariot throne.
Het luide schallen van de wolken, is dat afkomstig van een rijdend
kanon, de afgod van de militairen, the Chariot throne?
*3 drums
of time. Met
een associatie van soldatendood en militair afscheidsceremonieel. Al
in november 1913, in Bordeaux, beschrijft Owen in een brief het
indrukwekkende geluid van de uit het militaire orkest afkomstige
(gedempte) trom als:
an infernal convulsion of the
drums who made offerings of music to the souls of soldiers killed in
1870.
*4 the bronze
west. Het gewapende (bronze=zwaard)
westen als tegenpartij van
the east,
de Duitsers uit regel 1.
*5-6 Met vraagteken waar de
zin mee eindigt beklemtoont de dichter zijn de twijfel over de
waarheid van de door hem aangehaalde aanspraken van God uit
Apokalyps 21: 4.
*10 weighed with snow
Zwaar van sneeuw (=dood?)
Muziek.
In de muziek klinken eerst
geagiteerde hoge snelle noten in harp, fluit en klarinet (the
blast of lightning?) afgewisseld
met The drums of time die
als onheilspellende roffels in de pauken klinken. Grote opwinding
van snelle korte nootjes in de strijkers als de dichter de vraag
stelt Shall Life renew these bodies?
De
wending van het sonnet
als de allegorische figuren
Age en
Earth plechtig
worden aangesproken is in de muziek goed te horen.
|
|
5. Agnus Dei.
Inleiding.
In het oude
testament staat een profetische tekst, die volgens de Christelijke
traditie naar de kruisiging van Christus vooruit wijst (Jesaja 53,
7): Hij werd gefolterd en diep
vernederd, maar heeft zijn mond niet geopend, zoals een lam dat ter
slachting geleid wordt.
In het nieuwe testament wordt de profetie vervuld en
getuigt Johannes de Doper als hij Jezus naar zich ziet toekomen
(Johannes 1, 29):
Zie het lam Gods dat de zonde der
wereld wegneemt. (Agnus Dei
qui tollis peccata mundi).
Het is een geweldige
coïncidentie dat het gedicht van Owen
At a Calvary near the Ancre
naar aanleiding van een door de oorlog beschadigd kruisbeeld en
daardoor een beschadigde Christus zo prachtig aansluit op de
mistekst Agnus Dei qui tollis peccata
mundi over de
gekruisigde Christus.
|
| |
|
tenor-solo:
(At
a Calvary* near the Ancre*)
1 One ever hangs where shelled roads part.
2 In this war He too lost a limb,
3 But His disciples* hide apart;
4 And now the Soldiers bear with Him.
koor:
(97)
Agnus Dei,
qui tollis peccata mundi,
dona eis requiem.
tenor-solo:
5 Near Golgotha strolls many a priest,
6 And in their faces there is pride
7 That they were flesh-marked by the Beast*
8 By whom the gentle Christ’s denied.
vorige:
1
2
3
4
5
6
7
volgende:
9
koor:
(98)
Agnus Dei,
qui tollis peccata mundi,
dona eis requiem.
|
tenor-solo:
(At
a Calvary* near the Ancre*)
Eén hangt waar reeds
verwoeste wegen scheiden.
De slag nam ook van Hem een ledemaat,
Schuilen Zijn discip’len afgescheiden;
En nu wordt Hij omgeven met soldaat.
koor:
Lam Gods,
dat wegneemt de zonden der wereld,
geef hen rust.
tenor-solo:
Bij Golgotha is het
priesterfeest,
In hun gezichten werd de trots bekend
Dat zij getekend waren door het Beest
Door wie de goede Christus werd ontkend.
koor:
(98)
Lam Gods,
dat wegneemt de zonden der wereld,
geef hen rust.
|
| |
|
tenor:
9 The scribes on all the people shove
10 And bawl allegiance to the state, |
tenor:
De schriftgeleerden die het volk schofferen
En om het hardst trouw brullen aan de staat, |
| |
|
koor: (99)
Agnus Dei,
qui tollis peccata mundi, |
koor:
Lam Gods,
dat wegneemt de zonden der wereld, |
| |
|
tenor:
11 But they who love the greater love,
12 Lay down their life; they do not hate*. |
tenor:
Slechts zij die groter liefde fel begeren
Laten leven gaan; en ook de haat. |
| |
|
koor: (100)
Dona eis requiem sempiternam. |
tenor:
Geef hen eeuwige rust. |
| |
|
tenor:
Dona nobis pacem.
|
tenor:
Geef ons vrede.
|
| |
|
Max
Seliger (1865-1920), Er trägt das Kreuz für uns! Was tun wir
Gleiches?, affiche, litho, 1917.
|
Spotprent uit W.O.I.
De gekruisigde soldaat draagt
in
zijn linkerhand een crucifix.
|
| |
|
|
|
| Toelichting bij At a
Calvary near the Ancre.
Owens gedicht
At a Calvary near the Ancre
vergelijkt het lijden van de gekruisigde Christus met het lijden en
sterven van de soldaten en de agressieve schriftgeleerden rondom
Golgotha met hun generaals.
*
Cavalry
is een kruisbeeld zoals men op vele wegkruisingen in Frankrijk tegen
komt. Er zijn berichten uit W.O.I dat
zelfs in
landschappen waar alles kapotgeschoten vaak de kruisbeelden waren
blijven staan.
*
Ancre is een
verwijzing naar de rivier de Ancre waar Owen in januari 1917 heeft
gevochten.
*3 But His
disciples hide apart; And now the Soldiers bear with Him
verwijst naar het bijbelbericht over Gogotha.
*7 That they
were flesh-marked by the Beast. Het
beest wordt beschreven in de bijbelboeken Daniel en Openbaring.
Hier wordt
verwezen naar een passage in Openbaring over de val van de zondige
stad Babylon (Hitlers Derde Rijk).
En een
andere engel, een tweede, volgde hem en riep: 'Gavellen , gevallen
is Babylon, de grote stad, die alle
volken heeft bedwelmd met de wijn van haar
ontucht. En nog een engel, een derde, volgde hen, en riep met
machtige stem: Alleen wie het beest en zijn beeld
aanbidt en het merkteken op zijn voorhoofd of op zijn hand
laat aanbrengen, die zal drinken van de wijn van
Gods toorn, onverdund geschonken in de beker van zijn
gramschap; en hij zal gepijnigd worden met vuur
en zwavel ten aanschouwen van de heilige engelen en van
het Lam.
(Openbaring 14: 8-10).
*11-12 Dit is een
vrijwel letterlijk bijbelcitaat, namelijk de woorden van Jezus:
Greater love hath no man than this,
that a man lay down his life for his friends.
(Johannes 15,
13).
|
| |
Toelichting
bij Agnus Dei.
De Agnus
dei-tekst kreeg een vaste plaats in de mis, zowel in de
'gewone' ordinariummis als in de requiemmis waarbij de
slotformule in de requiemmis afwijkt van de tekst van de
'gewone' mis:
requiem-mis
'gewone' mis
Agnus Dei, qui tollis peccata mundi , Dona eis
requiem
miserere nobis
Agnus Dei, qui tollis peccata mundi , Dona eis
requiem
miserere nobis
Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, Dona eis
requiem (War Requiem Dona nobis pacem) Dona nobis pacem.
Muziek.
De muziek
wordt gekenmerkt door de voortdurende herhaling van
ostinato-melodieën, die
duidelijk gebaseerd zijn op de tritonus fis-c. De meest
ostinato-melodie duurt voorkomende vorm (muziekvoorbeeld a).
De twee conflicterende toonsoorten (dalend: b-klein;
stijgend: C-groot) en de 5/16 maat geven de muziek een
onrustig karakter van dubbelzinnigheid. De tenor zingt boven
deze os
Passacaglia.
|
 |
|
| 6. Libera me |
|
Inleiding tot
Libera me.
Het Libera me
begint als een trage dodenmars die langzaam versnelt naar een
dramatische climax (A). Dan volgt het langste gedicht van Owen,
Strange meeting waarin de
tenor en de bariton hun gezamenlijk sterven bezingen (B). Alle
zangers en spelers klinken voor het eerst samen als beide koren het
In Paradisum inzetten (C),
waarop alles wegsterft en het koor a capella het vredesgebed zingt
(D): Requiescant in pace. Amen.
|
| |
|
koor: Libera me
Libera me,
Domine,
de morte aeterna, in
die illa tremenda:
Quando coeli movendi sunt et terra.
Dum veneris iudicare saeculum per ignem.
sopraan: (108)
Tremens factus sum ego, et timeo,
en koor:
dum discussio venerit, atque ventura ira.
|
koor: Libera me
Bevrijd mij, Heer,
van de eeuwige dood,
op die verschrikkelijke dag:
wanneer hemel en
aarde geschokt zullen worden,
wanneer Gij komt om
de eeuwigheid met vuur te oordelen.
sopraan:
Ik beef, en ik ben
bang,
en koor:
voor het oordeel dat
zal komen, en voor de naderende toorn.
|
| |
|
koor:
(110) |
muziekvoorbeeld bugles sang |
| |
|
Libera me, Domine,
de morte aeterna,
Quando coeli movendi sunt et terra.
Dies illa, dies irae, calamitatis et miseriae, (113)
dies illa, dies magna et amara valde.
Libera me, Domine. (116)
|
Bevrijd mij, Heer,
van de eeuwige dood,
wanneer hemel en
aarde geschokt zullen worden,
Die dag zal een dag
van toorn, van rampspoed en ellende zijn,
een lange en zeer
bittere dag.
Bevrijd mij, Heer.
|
|
Toelichting bij
Libera me.
Britten koos niet
zoals Mozart voor de liturgische en op het paradijs gerichte
Communio-tekst Lux aeterna luceat eis,
maar voor de veel dramatischer Responsorium-tekst Libera me,
die niet tot de eigenlijke dodenmis behoort maar pas ná de dodenmis
wordt uitgesproken of gezongen. Met mij
is overigens niet de eigen persoon bedoeld: volgens de
liturgiekenners spreken of zingen wij voor de dode.
|
| |
|
|
|
| |
|
Muziek.
Het langste en
aaneengesloten symfonische koordeel met sopraansolo leidt naar een
enorme climax waarbij Britten bij de tekst Dies illa, dies
irae, calamitatis et miseriae, dies illa, dies magna et amara valde
net als Verdi teruggrijpt op de kenmerkende 7/4 ritmiek van het Dies
irae-deel. De inzet van het grote orgel markeert het meest
dramatische moment van het hele War Requiem als in alle individuele
stemgroepen het Libera me, Domine
gepassioneerd opklinkt boven een waar inferno van de koperblazers.
Maar de stemmen verstommen en dan klinkt het laatste gedicht van
Owen, Strange meeting,
waarin twee soldaten sterven (Let us sleep now)
en zich voor hun dood met elkaar verzoenen: I am the enemy
you killed, my friend.
|
some profound dull
tunnel
Foto W.O.I.
|
| |
|
tenor en bariton:
(118)
(Strange
meeting)
(9)
tenor:
1 It seemed that out of the battle I escaped
2 Down some profound dull tunnel, long since scooped
3 Through granites which Titanic wars had groined.
4 Yet also there encumbered sleepers groaned,
5 Too fast in thought or death to be bestirred.
6 Then, as I probed them, one sprang up, and stared
7 With piteous recognition in fixed eyes,
8 Lifting distressful hands as if to bless.
9-12* /..../
13 And no guns thumped, or down the flues made moan.
14 "Strange, friend," I said, "Here is no cause to mourn."
Bariton:
15 "None," said the other, "Save the undone years,
16 The hopelessness. Whatever hope is yours,
17 Was my life also; I went hunting wild
18 After the wildest beauty in the world,
19-21* /..../
22 For by my glee
might many men have laughed,
23And of my weeping something has been left,
24 Which must die now. I mean the truth untold,
25 The pity of war, the pity war distilled.
26 Now men will go content with what we spoiled.
27 Or, discontent, boil bloody, and be spilled.
28 They will be swift with swiftness of the tigress,
29 None will break ranks, though nations trek from
progress.
30-31* /..../
32 Miss we the march of this retreating world
33 Into vain citadels that are not walled.
34 Then, when much blood had clogged
their chariot-wheels
35 I would go up and wash them from sweet wells,
36-37* /..../
B.B.36* Even from
wells we sunk too deep for war,
B.B.37* Even the
sweetest wells that ever were.
38-39* /..../
40 I am the enemy you killed, my friend.
41 I knew you in this dark; for so you frowned
42 Yesterday through me as you jabbed and killed.
43 I parried; but my hands were loath and cold.
44 Let us sleep now . . ."
|
tenor en bariton:
(118)
(Strange meeting)
tenor:
Het leek of ik ontsnapte aan de strijd
In een diep-donk’re tunnel, stilte streed
Met stenen die de sterkste muren kruisten.
Maar waar ook
versperde slapers kreunden,
Te vast in slaap of dood dat ik ze stoorde.
Toen ik ze zag sprong er een op en staarde
Met droevige herkenning in zijn ogen,
Hief een zere hand als voor een zegen.
/..../
Kanonnen zwegen, kreunen vormde ’t net.
“Vriend,” zei ik, “het rouwen helpt hier niet.”
bariton:
“Nee,” zei de ander, “of vergane jaren,
De hopeloosheid. Welke hoop de jouwe,
Dat was mijn leven ook; ik ging op jacht
Naar de wildste schoonheid hier in pacht,
/..../
Want bij mijn lied heeft menigeen gelachen,
En van mijn treurnis is nog iets in leven,
Dat nu moet sterven. Ik bedoel de waarheid,
Oorlog’s meelij, jammerlijke klaarheid.
Men gaat tevree met wat men heeft verspeeld
Of niet tevreden, bloedig, reeds verspild.
Zij spoeden zich met tijgerinnenspoed
In rang, maar naties wijken van hun
voorspoed.
/..../
Missen wij het terugtrekken in mars
Naar onbeduidend’ steden, niet ommuurd.
Dan, als bloed klontert in
de wagenwielen
Zou ik ze met zoet bodemwater wassen,
/..../
Zelfs bronnen die voor oorlog te diep zonken,
Zelfs de zoetste bronnen ooit bezongen.
/..../
Ik ben de vijand die jij doodde, vriend.
‘k Herkende je in ‘t duister; want je fronste
Gister door me heen toen wapens gonsden.
Ik pareerde, handen koud, afkerig.
Laat ons slapen…”
|
| |
|
(eerdere
gedichten:
1
2
3
4
5
6
7
8) |
|
| |
|
|
|
|
Toelichting bij Strange meeting.
9-12* Britten liet
deze vier zinnen weg.
9
And by his smile, I knew that sullen hall;
10 By his dead smile I knew
we stood in Hell.
11
With a thousand fears that vision's face was grained;
12 Yet no blood reached there from the upper ground,
19 Which lies not
calm in eyes, or braided hair, 20 But mocks the steady running of
the hour,
21And if it grieves,
grieves richlier than here.
30-31* Britten liet
deze 2 zinnen weg:
30
Courage was mine, and I had mystery;
31 Wisdom was mine, and I had mastery;
36-37* Britten liet
deze 2 zinnen van Owen weg:
36
Even with truths that lie too deep for taint.
37 I would have poured my
spirit without stint.
en verving die door
twee eigen zinnen op in het gedicht:
Even from wells we sunk too deep for war, Even the
sweetest wells that ever were.
38-39* Britten liet
deze 2 zinnen van Owen weg:
38
But not through wounds; not on the cess of war.
39 Forheads of men have bled where no wounds were.
|
|
In Paradisum. |
De religiositeit van Wilfred Owen en Benjamin Britten.
Owen had in 1913 een baantje ontwikkelde een groeiende antipathie tegen de
liturgie en de onpersoonlijke rituelen en de
Het pacifisme van Wilfred Owen en Benjamin Britten.
