Het tragische leven van Jan van

Het tragische leven van Jan van Gilse (1881-1944) – een kort eerbetoon. articles home Daan Admiraal, juni 2003
De in Rotterdam geboren Jan van Gilse moet een zeer getalenteerde muziekstudent zijn geweest aan de twee Duitse conservatoria waar hij (o.a. bij Franz Wüllner) orkestdirectie en compositie studeerde. Het oratorium Eine Lebensmesse (1904) op een tekst van Richard Dehmel stamt uit zijn tweede studieperiode bij Engelbert Humperdinck.
De start van zijn carrière als componist verliep rooskleurig. Zijn werk werd regelmatig door het Concertgebouworkest uitgevoerd, onder Willem Mengelberg en ook onder zijn eigen leiding en in Duitsland kreeg hij twee prijzen voor nieuwe composities. Toen de situatie in Duitsland verslechterde vanwege de oorlog keerde van Gilse een tiental jaren na het afronden van zijn studie en na veel omzwervingen (Bremen 1906-08, Amsterdam 08-09, Rome 09-11, daarna München) in 1916 terug naar Nederland. Hij was van 1917-1922 dirigent van het Utrechtsch Stedelijk Orkest (USO). Daar werden zijn grote muzikale verdiensten voor het USO (hij werd door het publiek en zijn musici op handen gedragen) in toenemende mate overschaduwd door een controverse met componist en recensent Willem Pijper, totdat hij in 1922 zwaar teleurgesteld zijn ontslag nam. Ook de felle pen van componist-muziekcriticus Matthijs Vermeulen moet hem erg gekwetst hebben. Na een vierjarig verblijf in Laren en een jaar in Zürich (1926) woonde hij geruime tijd in Berlijn (1927-1933). Dat Hitler aan de macht kwam was voor van Gilse een reden om Duitsland te verlaten. Hij keerde in 1933 terug in Utrecht, werd directeur van het conservatorium en van de muziekschool, maar nam in 1937 teleurgesteld ontslag om zich geheel aan het componeren te wijden. Zijn magnum opus, de dramatische legende Thijl naar Charles de Costers boek De legende en de heldhaftige, vroolijke en roemrijke daden van Uilenspiegel en Lamme Goedzak in Vlaanderenland en elders werd op 29 november 1940 voltooid. Mede door zijn weigering om lid te worden van de Kultuurkamer heeft zijn muziek tot het einde van oorlog niet meer geklonken.
In dit korte overzicht moeten nog twee verdiensten van Jan van Gilse genoemd worden. Als organisator stond hij aan de wieg van twee belangrijke Nederlandse organisaties:
- 1911. Van Gilse richtte, samen met enige anderen, het Genootschap van Nederlandse componisten op (rechtspositie van componisten en de regeling van hun
auteursrechtelijke vergoedingen);
- 1913. Oprichting (Nederlands) Bureau voor Muziek-Auteursrecht, BUMA. Jan van Gilse was hiervan, vanaf het begin (1913) tot het in 1942 door de Nazi's
werd opgeheven, de voorzitter.

Jan van Gilse heeft een volstrekt integere en moedige rol gespeeld in WO-II als fel tegenstander van het nationaal-socialisme. Kort voor een Duitse overval in februari 1942 op zijn Amsterdamse woning werd hij gewaarschuwd en moest hij onderduiken. Van toen af begon voor hem en zijn vrouw een moeizaam leven, vluchtend van het ene onderduikadres naar het andere. Op 1 oktober 1943 viel Maarten van Gilse, de jongste zoon, door de kogel van de bezetter, op 28 maart 1944 stierf op dezelfde wijze zijn oudste zoon Janrik. Jan van Gilse is deze elkaar zo snel opvolgende slagen nooit te boven gekomen. Op zijn laatste onderduikadres bij de componist Rudolf Escher in Oegstgeest werd hij ernstig ziek. Een kwaadaardige ziekte sloopte hem binnen enkele maanden en op 8 september 1944 overleed hij. Om anderen niet in gevaar te brengen werd hij onder een andere naam in Oegstgeest begraven. De bekende beeldhouwer Mari Andriessen maakte een grafmonument: daarop laat de dodelijk gewonde strijder zijn zwaard uit de ene hand vallen, maar houdt met de andere de lier hoog opgeheven.

Daan Admiraal, juni 2003

Bronvermelding. Alle gegevens uit dit overzicht zijn afkomstig uit: Hans van Dijk: Jan van Gilse, strijder en idealist. Frits Knuf,1988 ISBN 90 6027 537 3