Prokofjev, Luitenant Kije (Lieutenant Kije, The Czar Wants to Sleep, Poruchik Kizhe)     

                                                                                                                 

Luitenant Kije is vooral bekend in de muziekwereld door de Luitenant Kije Suite op.60 (1934) van Sergeij Prokofjev (1891-1953).Maar de figuur van Luitenant Kije is de meesterlijke creatie van Joeri Tynjanov (1894-1943), een formalistische (lees: socialistisch-realistische) schrijver uit de Sowjet-Unie. Tynjanov wordt in Nederland niet of nauwelijks gelezen. Zijn naam duikt wel op als theoreticus in de literatuurwetenschap.

In Tynjanovs novelle Tweede Luitenant Kije (1930) wordt verteld hoe de Kije ontstaat door een schrijffout van een kantoorklerk. De niet-bestaande Kije blijft daarna bestaan in de virtuele wereld van ambtelijke stukken en een van-horen-zeggen-cultuur. De cineast Alexandr Fajntsimmer (1906-1982) maakte enige jaren later naam met een op de novelle gebaseerde film, die onder de titel Eerste Luitenant Kije (1934) werd uitgebracht en vrijwel meteen werd verboden. Prokofjev was in 1932 gevraagd om de soundtrack voor de film te schrijven. Het was zijn eerste filmproject. Prokofjev stelde uit de filmmuziek een orkestsuite samen, de populaire Luitenant Kije Suite op.60 (1934). De complete film staat met Engelse ondertiteling op internet: http://russiatrek.net/blog/2009/05/30/weekend-video-lieutenant-kizhe-2/.

Zijn latere samenwerking met de cineast Sergej Eisenstein zou leiden tot beroemde filmmuziek bij beroemde films: Alexander Nevsky (1938) en Ivan de Verschrikkelijke (1942-1945).

 

	Soviet poster voor de film (1934).	Prokofiev speelt de filmmuziek voor het Belgoskino filmteam in Leningrad: voorjaart1933.

De novelle Tweede luitenant Kije van Joeri Tynjanov speelt in de tsaristische tijd tijdens de regeerperiode van Paul I (1754-1801), de zoon van Catharina II. Maar in wezen behandelt de novelle tegen de achtergrond van het Tsaristische Rusland een fenomeen dat van alle tijden is: dat van een verstikkende bureaucratie in een autoritair stelsel waarin iedere ambtenaar zijn werk moet doen in een constante angst voor de woede en de willekeur van hoger geplaatsten. In die door angst veroorzaakte stress-situatie ontstaat Kije als een kantoorklerk zich verschrijft. Vanaf het moment dat hij opduikt in de ambtelijke stukken gaat Kije als niet-bestaand persoon meteen een eigen leven leiden. Nadat de keizer een order heeft ondertekend waarin Kije wordt genoemd is beweren dat hij niet bestaat niet meer mogelijk. Wie durft de keizer in verlegenheid en vervolgens tot razernij brengen met de mededeling dat hij met zijn handtekening iets onmogelijks heeft bekrachtigd? Dus zegt de adjudant langzaam: ' Niet tegen de imperator zeggen. Kije als levend persoon beschouwen. Een aanstelling bij de wacht geven.'

De niet-bestaande Kije leidt een volwaardig leven, niet alleen in de ambtelijke stukken maar ook in de 'van horen zeggen' cultuur. Hij wordt verbannen naar Siberië, wordt weer teruggehaald en heeft -  althans in de verhalen die er bij de dames over hem rondgaan - zowaar een liefdesleven en trouwt. Hij maakt carriere in het leger: de eerste luitenant wordt kolonel en zelfs generaal. Maar dan ontstaat er plotseling grote consternatie: Kije wordt bij de keizer ontboden. De leugen heeft uiteindelijk de top bereikt en dreigt te worden ontmaskerd. Maar de bureaucratie heeft daar wel een oplossing voor. De keizer krijgt te horen dat Kije gevaarlijk ziek is en in het hospitaal is opgenomen. Daar sterft Kije en de novelle eindigt met zijn begrafenis in een lege kist.

De originele novelle van Tynjanov is in 2004 in een Nederlandse vertaling verschenen met de illustraties van Jevgeni Adolfovitsj Kibrik (1906-1978) in Tortuca, tijdschrift voor literatuur en beeldende kunst (Tortuca Cahier 004). Daarmee is het ware verhaal dat ten grondslag ligt aan de muziek van Prokofjev voor ons toegankelijk geworden. Deze korte inleiding kon niet geschreven worden zonder de belangrijke informatie uit de Tortuca-uitgave.

Volgens de vertaler Arie van der Ent gaat de novelle over de macht van het geschreven woord. Ik zou dat na lezing van zijn vertaling anders willen formuleren. De novelle beschrijft hoe een voltallig ambtenarenapparaat uit angst kiest voor het in stand houden van een leugenachtige constructie uit vrees voor de persoonlijke gevolgen van simpele constatering dat het allemaal niet waar is.

 

Daan Admiraal, 2008                                                               

 

Geraadpleegde literatuur.

De novelle Luitenant Kije van Joeri Tynjanov

vertaald en van een inleiding voorzien door Arie van der Ent,

met een naschrift van Dieuwertje Welschen over de Suite op.60 van Prokofjev.

Liefdevol uitgegeven met de illustraties van Jevgeni Adolfovitsj Kibrik (1906-1978)

door Tortuca, Tortuca, tijdschrift voor literatuur en beeldende kunst, Tortuca Cahier 004 (2004).

http://www.tortuca.com

Andere bronnen.

http://www.moviesunlimited.com/musite/product.asp?sku=D94967++

http://www.sprkfv.net/journal/three13/creating.html , een interessant artikel van Kevin Bartig.

http://www.answers.com/topic/lieutenant-kij-prokofiev?cat=entertainment