Schnittke, Nagasaki.                                                                                                                                                                              © Daan Admiraal 2011

Dit artikel is een concept - er wordt nog regelmatig aan gewerkt.

In zijn definitieve vorm zal het gebruikt worden als toelichting bij de Nederlandse première van Nagasaki in december 2012.

Alfred Schnittke (1934-1998) schreef op 24-jarige leeftijd zijn oratorium Nagasaki (1958). Het was zijn afstudeerwerkstuk voor het vak compositie aan het Moskou’s Conservatorium dat een monumentale compositie gerelateerd aan een politieke gebeurtenis voorschreef. Het onderwerp Nagasaki was niet Schnittke’s eigen keus maar kwam van zijn compositie leraar Yevgeny Golubev ¹ (1910-1988) die hem wees op een gedicht over Nagasaki van de officiële Sowjet-propaganda dichter Anatoly Sofronov ² (1911-1990). Schnittke vond het geen goed gedicht maar besloot het toch deels te gebruiken.

Toch was er de gebruikelijke muzikale kritiek op het stuk van de kant van de Bond van Sovjetcomponisten ³. Het kwam neer op de in de Sowjet-Unie ideologisch gefundeerde standaardverwijten zoals ‘expressionisme’ en ‘het vergeten van de principes van realisme in muziek’ en men wilde in plaats van het pessimistische slot dat Schnittke had aanvankelijk gecomponeerd een optimistischer finale. Schnittke paste daarop de oorspronkelijk zesdelige compositie aan waardoor een vijfdelig stuk ontstond. Of de oorspronkelijk zesdelige versie nog bestaat is mij niet bekend. Het is wachten op de kritische partituur die de komende jaren zal verschijnen.⁴

Ondanks deze knieval voor de autoriteiten werd het stuk tijdens het leven van Schnittke nooit op een openbaar concert uitgevoerd. Pas na een aanbevelingsbrief van Shostakovich werd Nagasaki in 1959 uitgevoerd door het Moskou’s Radio Orkest en door de Moskouse Radio Wereld Omroep uitgezonden. Er was tot voor kort geen gedrukte partituur van Nagasaki beschikbaar. Pas na de dood van de componist gingen archieven open. Op basis van het manuscript in handen van de erven Schnittke en partijen die bewaard waren gebleven in het Moskou Conservatorium werden recent een handgeschreven partituur en orkestmateriaal met hulp van de Zuid-Afrikaanse componist Allan Stephenson voor uitvoering gereed gemaakt. Aanleiding was de wereldpremière van Nagasaki diein november 2006 plaats vond in Cape Town, Zuid-Afrika. Toen werd ook de tot nu toe enig CD-opname van het stuk gemaakt. ⁵

Schnittke gebruikte voor Nagasaki maar gedeelten van het gedicht  van Anatoly Sofronov (1911-1990) en wel in de delen 1-3-5. In de finale wordt daarnaast ook een tekst van Schnittke’s vriend Georgy Fere gebruikt. Voor de tussenliggende delen 2-4 koos hij Japanse gedichten van Shimazaki Tōson (1872-1943) ⁶ en Eisaku Yoneda. ⁷  Shimazaki Tōson, beter bekend als romanschrijver, stierf tijdens WOII. Yoneda Eisaku verloor in 1945 zijn vrouw en kinderen bij de bomexplosie op Hiroshima maar overleefde het zelf en schreef daarover in vele gedichten. ⁸

De teksten hebben duidelijk het karakter bepaald van de vijf delen van de compositie. Er is geen sprake van een doorlopend verhaal; we kunnen wel spreken van verschillende invalshoeken van waarneming: van de meer objectieve beschrijving van de ruïnes van de stad via de subjectieve Japanse gedichten die beide van het persoonlijke naar het bovenpersoonlijke opstijgen naar de Sowjet-lofzang op een nieuwe dageraad van internationale solidariteit.
 

Nagasaki is zeer aantrekkelijke koorcantate met veel afwisseling. Het is geschreven in een gematigd idioom en daardoor ondanks het beladen onderwerp voor de luisteraars zeer toegankelijk. Het stuk is zonder meer een aanwinst voor het 20e eeuwse oratoriumrepertoire. Maar los van deze muzikale kwaliteiten van Nagasaki valt te betwijfelen of het stuk een vast onderdeel van het oratoriumkoor repertoire gaat worden en regelmatig zal worden uitgevoerd. Door de enorme orkestbezetting ⁹  van ca.95 spelers gaat het de financiële draagkracht van de meeste amateurkoren verre te boven. Hoe het stuk in een programma met een standaard duur van 45' + 45' zinvol kan worden gecombineerd met andere werken is iets om goed over na te denken. ¹⁰

 

Synopsis.
Deel 1. Roept het beeld op van de verwoeste stad met als ostinato de klaagzang van het koor: Nagasaki en de vaststelling dat de overlevenden het niet zullen vergeten.

Deel 2. Het gedicht van Shimazaki Tōson (1872-1943) verwijst naar duistere gebeurtenissen:

Leave darkness, fly away dreams,

maar heeft door het oosterse thema van de eeuwige cyclus van verval en vernieuwing ⁸ een optimistische grondtoon:

The sun has returned to us.
Deel 3. Het centrale middendeel met de meest dissonante muziek schetst de explosie:
when the bomb fell ringing to the earth.
Deel 4. Yoneda was wat de Japanners noemen een 'hibakusha: een overlevende van de atoombom, in zijn geval van Hiroshima. Zijn gedicht beschrijft een persoon die na de bomaanval bij een winterse zonsondergang langs de rivier loopt en zijn kind zoekt. Het is de enige tekst in het oratorium die geschreven is in de ik-vorm en dit subjectieve deel vormt het hart van de compositie, geschreven voor mezzo-solo, met een minimaal kooraandeel.⁸
Deel 5. Het slotdeel schetst de nieuwe dageraad na Nagasaki. Het is primair een oproep om dit nooit meer te laten gebeuren.
May what happened to Nagasaki
never be repeated anywhere on the planet.
People, shoulder to shoulder
we will stand as one column on the earth.
We will say "No" to terrible black death!
De oproep aan de hele wereld is geheel en al volgens de socialistische principes van de internationale solidariteit:
People of the whole world, of all five continents,
Nagasaki appeals to you, extends its hands to you.
Ook na de val van de Sowjet-Unie en van zijn toenmalige ideologische context ontdaan heeft deze oproep tot waakzaamheid niets aan actualiteit ingeboet. We leven in een gevaarlijke wereld waarin onstabiele dictatoriale regimes zoals Noord-Korea, Pakistan en binnenkort misschien ook Iran over kernwapens beschikken.
 

Nagasaki Texts (as set by Schnittke)

I. "Nagasaki, gorod skorbi" A. Sofronov (1911—1990)	I. "Nagasaki, city of grief" A. Sofronov (1911—1990)
Nagasaki, gorod skorbi,	Nagasaki, city of grief
Nagasaki, gorod atomnikh strashnikh	Nagasaki, city of terrible atomic ruins.
Nagasaki, gorod strashnikh ruin,	Nagasaki, city of terrible ruins,
gde stoyali doma, tarn prostiye baraki.	where once stood homes, now are simple huts.
Nagasaki, gorod skorbi,	Nagasaki, city of grief,
gorod atomnikh strashnikh ruin.	city of terrible atomic ruins.
Nagasaki, gorod skorbi,	Nagasaki, city of grief,
gorod atomnikh ruin.	city of atomic ruins.
Nagasaki, gorod skorbi.	Nagasaki, city of grief.
Tot kto vizhil,	Those who survived,
ne zabil etot grokhot i grom,	did not forget that crash and thunder,
etot ognenniy kupol.	that fiery dome.
Nagasaki, gorod skorbi,	Nagasaki, city of grief,
gorod strashnikh atomnikh ruin,	city of terrible atomic ruins,
gorod skorbi i gneva.	city of grief and anger.
II. "Utro" Shimazaki Tōson (1872-1943), the pen-name of Shimazaki Haruki	II. "Morning" Shimazaki Tōson (1872-1943), the pen-name of Shimazaki Haruki
Utro, k nam utro vernulos' opyat',	Morning, morning has returned to us again,
utro k nam ulibnulos' opyat'.	morning has smiled upon us again.
T'ma ukhodi, uletai snoviden'ye,	Leave darkness, fly away dreams,
vetra nochnogo proshchai dunoven'ye.	farewell to the waft of night winds.
Solntse khleshchet bichom klochki oblakov,	The sun lashes with a whip wisps of clouds,
bez zvukov, bez slova moguchiy zov,	a mighty call--without sounds, without a word,
vlastno na trud lyudey podimaya,	powerfully rousing people to work,
letit po doline ot kraya do kraya.	soaring along the valley from edge to edge.
V polden' goryachiy ot znoynikh luchey,	At noon, hot from its scorching rays,
pot pobezhit po telu ruch'yom. (a) A ...	sweat begins to stream along your body. (a) Ahh ...
Utro, k nam utro vernulos' opyat',	Morning, morning has returned to us again,
utro k nam ulibnulos' opyat'.	morning has smiled upon us again.
T'ma ukhodi, uletai snoviden'ye,	Leave darkness, fly away dreams,
vetra nochnogo, proshchai, dunoven'ye.	farewell to the breath of night winds.
vikhodi solntsu na vstrechu,	Come out quickly to meet the sun,
raspravlyaya plechi solntsu na vstrechu.	straightening your shoulders to meet the sun.
Solntsa vernulos' k nam.	The sun has returned to us.
III. [Untitled in score] [The bombing] A. Sofronov (1911—1990)	III. [Untitled in score] [The bombing] A. Sofronov (1911—1990)
V etot tyagostniy den'	On that tragic day,
kogda bomba k zemle poletela zvenya.	when the bomb fell ringing to the earth.
Ne v boyu,	Neither from combat,
ne v atake,	nor from a [conventional] attack,
i ne v groznom srazhen'ye,	nor from a fearsome battle,
v strashnoy muke zdes' tisyachi ryadom legli.	here thousands fell in horrible torment.
IV. [untitled in score] IV. "Na pepelishehe" Yoneda Eisaku	IV. [untitled in score] "Standing in the Ruins" Yoneda Eisaku
Ya tikho idu po zemle opalyonnoy,	I quietly walk along the scorched earth,
zimnim solntsem pepel svetlo ozaren,	the ashes are brightly lit by the winter sun.
molodikh pobegov zelyoniye streli	the green shafts of the young sprouts
na nego nabegayut so vsekh storon	appear on all sides ...
No naprasno mne zvat' moyego rebyonka,	But I call my baby in vain,
tol'ko ekho katitsya po reke.	only the echo rolls along the river.
Vnov' k reke krasota vozvratilas',	Again beauty returns to the river,
Vsyo prozraehney volni do samikh glubin.	ever more transparent are the waves.
Na yeyo beregakh on bi viros,	He would have grown up along its banks,
on igral zdes' tak chasto moy malen'kiy sin.	he played here so often, my small son.
O, reka krasotoy svocy vechno raduy.	O, river eternally gratify with your beauty,
ti yeshcho nezabila strashnogo dnya,	you still have not forgotten the terrible day.
na zakate otbleskom prezhnego ada	at sunset like reflections of the previous hell
khodyat v volnakh tvoikh yaziki ognya.	the tongues of fire move in your waves.
Ya tikho idu po zemle opalyonnoy,	I quietly walk along the scorched earth,
zimnim solntsem pepel svetlo ozaren.	the ashes are brightly lit by the winter sun.
No naprasno mne zvat' moyego rebyonka.	But I call my baby in vain,
tol'ko ekho katitsya po reke ...	only the echo rolls along the river ...
V. "Solntse vzoydi, solntse mira vzoydi" A. Sofronov (1911—1990), with additional text by Schnittke and Georgiy Fere.	V. "Rise sun, rise sun of peace" A. Sofronov (1911—1990), with additional text by Schnittke and Georgiy Fere.
Solntse vzoydi, solntse mira vzoydi.	Rise sun, rise sun of peace.
Posmotri, kak prekrasna zemlya	Look how beautiful the earth is
v yarkikh luchakh tsepi gor i lesov.	in the bright rays, chains of mountains and forests.
Merno kolishctsya grud' okcana.	The breast of the ocean rhythmically sways.
Solntse vzoydi.	Rise sun.
People, to the entire world appeals	People, to the entire world appeals
skorbniy obraz Nagasaski	the grieving visage of Nagasaki
v more strashnogo ognya.	in a sea of horrible fire.
Pust' na vsey planete	May what happened to Nagasaki
nikogda ne povtorit'sya to,	never be repeated
chto sluchilos' v Nagasaki. (b)	anywhere on the planet. (b)
Lyudi, plechom k plechu	People, shoulder to shoulder
mi vstanem odnoy kolonnoy na zemle.	we will stand as one column on the earth.
Skazhem, groznoy, chornoy smerti "Net"!	We will say "No" to terrible black death!
Lyudi, na vsey zemle,	People of the whole world,
na pyati materikakh,	of all five continents,
k vam vzivayet Nagasaki,	Nagasaki appeals to you,
ruki tyanet k vam.	extends its hands to you.
Nagasaki, gorod skorbi,	Nagasaki, city of grief,
vas on prizivayet	it calls upon you
vstat' na zashchitu pravdi i sveta,	to stand in defense of truth and light,
zhizni i schast'ya, mira i truda.	life and happiness, peace and labor.
Nagasaki pust' napomnit	May Nagasaki remind us
kak v luchakh rassveta prekrasna zemlya. (c)	how beautiful the earth is in the dawn's rays. (c)